Satınalma nədir: dövlət və özəl satınalma prosesi

  • Maliyyə
  • Data analitika
  • İnsan resursları
  • Faydalı mövzular
  • Kompüter bilikləri

Satınalma nədir?

Satınalma (ingiliscə procurement) şirkətin və ya dövlət qurumunun işləməsi üçün lazım olan mal, iş və xidmətləri doğru keyfiyyətdə, doğru qiymətə və vaxtında əldə etməsi prosesidir. Bu, sadəcə pul ödəyib əşya almaq deyil: ehtiyacın dəqiq yazılması, bazarın araşdırılması, təchizatçının seçilməsi, müqavilə, qəbul və ödəniş də satınalmanın içindədir.

Ofis üçün kağız almaq da, zavod üçün avadanlıq almaq da satınalmadır. Fərq həcmdə və riskdədir: məbləğ böyüdükcə prosedur daha rəsmi olur, qərarı bir nəfər yox, komissiya verir, təchizatçılar arasında rəqabət yaradılır.

Satınalma prosesi hansı mərhələlərdən ibarətdir?

Şirkətdən şirkətə adlar dəyişsə də, proses əsasən bu mərhələlərdən keçir:

  1. Ehtiyacın müəyyənləşdirilməsi. Şöbə nəyin, nə qədər və nə vaxt lazım olduğunu tələbnamə ilə yazır.
  2. Büdcə və bazar araşdırması. Satınalma şöbəsi büdcəni yoxlayır, bazarda kimin bu məhsulu təklif etdiyini və təxmini qiymətləri öyrənir.
  3. Təchizatçının seçilməsi. Kiçik alışlarda bir neçə qiymət təklifi (RFQ) toplanır, böyük alışlarda tender keçirilir.
  4. Danışıqlar və müqavilə. Qiymət, çatdırılma, zəmanət və ödəniş şərtləri razılaşdırılır, müqavilə imzalanır.
  5. Sifariş. Təchizatçıya rəsmi sifariş (purchase order) göndərilir.
  6. Qəbul və yoxlama. Gələn məhsul və ya görülən iş miqdar və keyfiyyət baxımından yoxlanır, qəbul aktı imzalanır.
  7. Ödəniş. Mühasibatlıq hesab-fakturanı sifariş və qəbul aktı ilə tutuşdurub ödəyir.
  8. Təchizatçının qiymətləndirilməsi. Vaxtında çatdırılma, keyfiyyət və ünsiyyət qiymətləndirilir, növbəti alışlarda bu nəzərə alınır.

Satınalmanın hansı növləri var?

Satınalmanı bir neçə cür bölmək olar. Ən çox işlədilən bölgü budur:

  • Birbaşa satınalma: şirkətin əsas fəaliyyəti üçün alınanlar. İstehsalçı üçün xammal və komponentlər, mağaza üçün satılacaq mallar.
  • Dolayı satınalma: işin davamı üçün lazım olan, amma məhsulun tərkibinə girməyənlər. Ofis ləvazimatı, kompüter, təmizlik, mühafizə, məsləhət xidmətləri.

Qanun isə predmetə görə üç növ ayırır: mallar (avadanlıq, ləvazimat), işlər (tikinti, təmir, quraşdırma) və xidmətlər (mal və işdən başqa hər şey: təlim, audit, təmizlik, IT dəstəyi). Satınalma metodunun seçimi və şərtlər toplusunun tərkibi bu növdən asılı olaraq dəyişir.

Satınalmada hansı sənədlər işlədilir?

  • Tələbnamə: şöbənin nəyə ehtiyacı olduğunu, miqdarını və müddətini yazdığı daxili sənəd.
  • Texniki tapşırıq və ya spesifikasiya: alınacaq məhsulun və ya xidmətin dəqiq təsviri.
  • Qiymət təklifi sorğusu (RFQ): təchizatçılara göndərilən rəsmi sorğu.
  • Müqayisə cədvəli: gələn təkliflərin qiymət, müddət və şərtlərinin yan-yana müqayisəsi; qərarın əsaslandırılması budur.
  • Müqavilə və sifariş: razılaşdırılmış şərtlərin hüquqi forması və konkret sifariş.
  • Qəbul aktı və hesab-faktura: malın və ya işin qəbul edildiyini təsdiq edən sənəd və ödəniş üçün əsas.

Audit zamanı ilk soruşulan bu zəncirdir: tələbnamə, müqayisə, müqavilə, qəbul, ödəniş. Biri əskikdirsə, alışın əsaslandırılması zəifləyir.

Dövlət satınalması özəl satınalmadan nə ilə fərqlənir?

Dövlət satınalması «Dövlət satınalmaları haqqında» Qanun ilə tənzimlənir (988-VIQ, 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvədədir). Burada qaydalar qanunla müəyyən olunub: hansı məbləğdə hansı metod tətbiq olunur, elan nə qədər əvvəl verilir, təkliflər necə açılır, nəticədən necə şikayət edilir. Proses elektron qaydada etender.gov.az portalında aparılır və nəticələr açıq dərc olunur.

Özəl şirkətdə isə qaydaları şirkətin özü yazır. Adətən daxili satınalma siyasəti olur: hansı məbləğə qədər bir qiymət təklifi kifayətdir, haradan sonra üç təklif və ya tender lazımdır, kim təsdiq edir. Özəl satınalma daha çevik və sürətlidir, amma şəffaflıq daxili nəzarətdən asılıdır.

Hər iki halda məqsəd eynidir: pulu düzgün xərcləmək və qərarı əsaslandırmaq.

Dövlətdə hansı metodlar işlədilir?

Qanunda beş metod var: açıq tender, ikimərhələli tender, qapalı tender, kotirovka sorğusu və bir mənbədən satınalma. Ehtimal olunan qiymət 100 000 manat və ondan çox olduqda açıq və ya ikimərhələli tender keçirilir, daha az məbləğdə kotirovka sorğusu tətbiq oluna bilər. Qapalı tender və bir mənbədən satınalma yalnız nəzarət orqanının razılığı ilə mümkündür.

Hər metodun mərhələləri, təklif təminatı və şikayət qaydası tender nədir yazımızda ətraflı izah olunub.

Bu sahədə mütəxəssis nə iş görür?

Satınalma mütəxəssisi (və ya satınalma meneceri) şirkətin pulunu xərcləyən deyil, onu qoruyan adamdır. Gündəlik işi bunlardır:

  • şöbələrdən gələn tələbnamələri qəbul edib dəqiqləşdirmək;
  • bazarı araşdırmaq, yeni təchizatçılar tapmaq;
  • qiymət təklifləri toplamaq və müqayisə cədvəli hazırlamaq;
  • təchizatçılarla danışıq aparmaq, müqavilə şərtlərini razılaşdırmaq;
  • dövlət tenderlərində şirkəti təchizatçı kimi təmsil etmək və ya dövlət qurumunda tender sənədlərini hazırlamaq;
  • çatdırılmaya və qəbula nəzarət etmək, təchizatçıların reytinqini aparmaq.

Bu iş üçün Excel (müqayisə cədvəlləri, xərc təhlili), müqavilə hüququnun əsasları, danışıq bacarığı və dövlət satınalmalarında işləyənlər üçün qanunu bilmək lazımdır.

Hansı göstəricilərə baxılır?

Satınalma şöbəsinin işini adətən bu göstəricilərlə ölçürlər:

  • Qənaət: ilkin qiymət ilə razılaşdırılmış qiymət arasındakı fərq.
  • Çatdırılma vaxtı: sifarişlərin neçə faizinin vaxtında gəldiyi.
  • Keyfiyyət: geri qaytarılan və ya qəbul olunmayan malların payı.
  • Prosesin sürəti: tələbnamədən sifarişə qədər keçən gün sayı.
  • Müqavilə ilə alış payı: xərclərin nə qədərinin razılaşdırılmış müqavilələrlə, nə qədərinin təsadüfi alışlarla edildiyi.

Ən çox rast gəlinən səhvlər

  • Ehtiyacı dəqiq yazmamaq. Tələbnamə qeyri-müəyyəndirsə, təchizatçılar müxtəlif şeylər təklif edir və müqayisə mümkün olmur.
  • Yalnız qiymətə baxmaq. Ucuz alınan, amma tez xarab olan avadanlıq son nəticədə baha başa gəlir.
  • Bir təchizatçıdan asılı qalmaq. O gecikəndə və ya qiyməti qaldıranda alternativ olmur.
  • Sənədləşməni sonraya saxlamaq. Qəbul aktı və sifariş olmadan ödəniş və audit problem yaradır.
  • Təchizatçını qiymətləndirməmək. Pis işləyən təchizatçı növbəti dəfə yenə seçilir.

Satınalmanı harada öyrənmək olar?

Satınalma işinə başlamaq və ya dövlət tenderlərində işləmək istəyirsinizsə, INNAB-ın Dövlət satınalmaları və tenderdə iştirak kursu qanunu, portalda işi, sənədlərin hazırlanmasını və təchizatçı tərəfinin praktikasını əhatə edir.

Tender prosedurunun özünü mərhələ-mərhələ görmək üçün tender nədir yazımızı oxuyun.

Tez-tez verilən suallar

Satınalma ilə təchizat eyni şeydir?

Yaxın anlayışlardır, amma eyni deyil. Satınalma lazım olanın kimdən, hansı şərtlərlə alınacağına qərar verir və müqaviləni bağlayır. Təchizat (logistika) isə alınan malın vaxtında çatdırılması, anbarda saxlanması və paylanması ilə məşğul olur.

Özəl şirkət dövlət satınalmaları qanununa tabedirmi?

Adi özəl şirkət öz alışlarında bu qanunun prosedurlarını tətbiq etmək məcburiyyətində deyil: qanun satınalan təşkilatlara, ilk növbədə dövlət vəsaiti ilə alış edən qurumlara şamil olunur. Şirkətiniz dövlət tenderinə təchizatçı kimi qatılırsa, həmin tenderdə qanunun qaydalarına əməl edirsiniz. Dövlət payı olan müəssisələrdə vəziyyəti hüquqşünasla dəqiqləşdirin.

Satınalma mütəxəssisi olmaq üçün hansı təhsil lazımdır?

Konkret ixtisas tələbi yoxdur. Bu sahəyə çox vaxt iqtisadiyyat, menecment, mühəndislik və hüquq məzunları gəlir. İşə götürənlər daha çox Excel biliyinə, danışıq bacarığına və dövlət tenderlərində işləyəcəksə qanunu bilməyə baxır.

Digər bloqlar

  • Maliyyə
  • Data analitika
  • İnsan resursları
  • Faydalı mövzular
  • Kompüter bilikləri