Tender nədir: növləri, mərhələləri və iştirak qaydası

Tender nədir: növləri, mərhələləri və iştirak qaydası
Tender nədir?
Tender alıcının (dövlət qurumunun və ya şirkətin) mal, iş və ya xidmət almaq üçün təchizatçılardan rəqabət əsasında yazılı təklif topladığı və əvvəlcədən elan etdiyi meyarlara görə ən sərfəli təklifi seçdiyi prosedurdur. Sadə dillə: alıcı nə istədiyini və hansı şərtlərlə alacağını açıq yazır, təchizatçılar qiymət və şərtlərini təqdim edir, qalibi şəxsi seçim deyil, qaydalar müəyyən edir.
Azərbaycanda dövlət vəsaiti ilə aparılan satınalmalar «Dövlət satınalmaları haqqında» Qanun ilə tənzimlənir. Bu qanun 14 iyul 2023-cü ildə qəbul olunub (988-VIQ) və 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvədədir. Dövlət satınalmaları elektron qaydada, vahid portal olan etender.gov.az üzərindən aparılır.
Özəl şirkətlər də tender keçirir, amma onlar adətən öz daxili qaydaları ilə işləyir. Satınalma funksiyasının özü, yəni ehtiyacdan ödənişə qədər bütün proses haqqında ayrıca yazımız var: satınalma nədir.
Dövlət satınalmasında hansı metodlar var?
Qanun beş satınalma metodu müəyyən edir. Hamısı «tender» adlanmır, amma gündəlik danışıqda adətən hamısına tender deyilir:
- Açıq tender. İstənilən təchizatçı iştirak edə bilər. Ehtimal olunan qiymət 100 000 manat və ondan çox olduqda satınalma açıq tender və ya ikimərhələli tender ilə keçirilir. Daha kiçik məbləğdə də açıq tender keçirmək olar.
- İkimərhələli tender. Alıcı nə almaq istədiyini əvvəlcədən dəqiq təsvir edə bilmədikdə tətbiq olunur: məsələn, mürəkkəb informasiya sistemi, tikinti-quraşdırma işləri, elmi tədqiqat. Birinci mərhələdə texniki həllər müzakirə olunur, ikinci mərhələdə qiymət təklifi verilir.
- Qapalı tender. Yalnız dəvət olunan təchizatçılar iştirak edir. Əsasən məxfi məlumatlarla bağlı satınalmalarda işlədilir və nəzarət orqanının razılığını tələb edir.
- Kotirovka sorğusu. Ehtimal olunan qiymət 100 000 manatdan az olduqda və bazarda hazır mövcud olan məhsul alındıqda tətbiq oluna bilər. Prosedur tenderdən sadə və qısadır.
- Bir mənbədən satınalma. Məhsul yalnız bir təchizatçıda olduqda və qanunda sadalanan digər hallarda konkret təchizatçıdan alınır. Bu metod da nəzarət orqanının razılığı ilə tətbiq olunur.
Özəl sektorda isə daha çox RFQ (qiymət təklifi sorğusu) və RFP (layihə təklifi sorğusu) terminləri işlədilir. Məntiq eynidir: şərtlər yazılı elan olunur, təkliflər eyni meyarlarla müqayisə edilir.
Tender hansı mərhələlərdən keçir?
Dövlət satınalmasında açıq tender təxminən bu ardıcıllıqla keçir:
- Satınalma planı. Satınalan təşkilat il üzrə planını portalda dərc edir. Təchizatçılar gələcək tenderləri buradan əvvəlcədən görə bilər.
- Elan və şərtlər toplusu. Elan təkliflərin açılış günündən ən azı müəyyən müddət əvvəl portalda dərc olunur: açıq tenderdə ehtimal olunan qiymətdən asılı olaraq 15, 20 və ya 30 iş günü, ikimərhələli tenderin birinci mərhələsində 40 iş günü, kotirovka sorğusunda 10 iş günü. Elana şərtlər toplusu əlavə olunur: predmetin təsviri, tələb olunan sənədlər, qiymətləndirmə meyarları, iştirak haqqının məbləği.
- Təkliflərin hazırlanması və təqdimi. Təchizatçı iştirak haqqını ödəyir, uyğunluq sənədlərini və təklifini portala yükləyir. Təklif açılış günündən sonra ən azı 30 iş günü qüvvədə qalmalıdır.
- Açılış. Təkliflər daxil olma ardıcıllığı ilə açılır, hər iştirakçının adı, VÖEN-i, təklif qiyməti və təminatının məbləği portalda dərc olunur.
- Qiymətləndirmə. Satınalma komissiyası sənədləri və təklifləri yalnız şərtlər toplusunda yazılmış meyarlarla qiymətləndirir. Orada olmayan meyarı tətbiq etmək qanunla qadağandır.
- Nəticə və gözləmə müddəti. Komissiya yekun protokolu imzalayır və iştirakçılara bildiriş göndərir. Bildirişdən sonrakı iş günü 5 iş günlük gözləmə müddəti başlayır: bu müddətdə nəticədən şikayət etmək olar.
- Müqavilə. Gözləmə müddəti bitdikdən sonra qalib təchizatçı ilə satınalma müqaviləsi bağlanır, lazım olduqda qalib icra təminatı təqdim edir.
İştirak etmək üçün nə lazımdır?
Dövlət tenderində iştirak etender.gov.az portalından başlayır. Təchizatçı üçün əsas tələblər bunlardır:
- Portalda qeydiyyat. Giriş ASAN Login ilə edilir, sənədlər elektron imza ilə imzalanır (ASAN İmza və ya SİMA İmza).
- VÖEN. Hüquqi şəxs və ya fərdi sahibkar kimi vergi uçotunda olmaq lazımdır.
- İştirak haqqı. Məbləğ hər elanda göstərilir və satınalmanın həcmindən asılıdır. Haqqı ödəməyən təchizatçı təklif verə bilmir.
- Uyğunluq sənədləri. Vergi borcunun olmaması, maliyyə vəziyyəti, təcrübə, lisenziya kimi tələblər şərtlər toplusunda yazılır. Hər tenderin siyahısı fərqli ola bilər, ona görə şərtlər toplusunu sonuna qədər oxumaq vacibdir.
- Təklif təminatı. Adətən bank qarantiyası şəklində verilir, aşağıda ayrıca izah edirik.
- Texniki və qiymət təklifi. Texniki hissədə nəyi necə təqdim edəcəyinizi, qiymət hissəsində isə məbləği şərtlər toplusundakı formaya uyğun yazırsınız.
Təklif təminatı nədir?
Təklif təminatı təchizatçının ciddi iştirak etdiyinə zəmanətdir. Qanuna görə satınalma komissiyası onu ehtimal olunan qiymətin 1–3 faizi həcmində müəyyən edir. Təminatın qüvvədə olma müddəti təklifin qüvvədə olma müddətindən ən azı 30 iş günü çox olmalıdır. Növü və forması (məsələn, bank qarantiyası) şərtlər toplusunda yazılır.
Təminat iki əsas halda geri qaytarılmır: təchizatçı son müddətdən sonra təklifini geri götürdükdə və ya dəyişdirdikdə, həmçinin qalib gəldiyi halda müqaviləni imzalamadıqda və ya icra təminatını vermədikdə. Yəni təklif verməzdən əvvəl qiyməti və imkanlarınızı yaxşı hesablamaq lazımdır.
Qalib necə seçilir?
Qərarı satınalma komissiyası verir. Komissiya iclasında üzvlərin ən azı dörddə üçü iştirak etməlidir, qərar sədrin iştirakı ilə sadə səs çoxluğu ilə qəbul olunur və üzvlər bitərəf qala bilməz.
Komissiya əvvəl uyğunluq sənədlərini yoxlayır: tələblərə cavab verməyən təchizatçı qiymət mərhələsinə keçmir. Sonra uyğun təkliflər şərtlər toplusundakı meyarlarla müqayisə olunur. Ən aşağı qiymət həmişə qələbə demək deyil: meyarlarda keyfiyyət, çatdırılma müddəti və ya texniki göstəricilər də ola bilər.
Nəticə yekun protokolda yazılır, iştirakçılara bildirişdə qalib gəlməməyin səbəbi göstərilir.
Nəticədən necə şikayət etmək olar?
- Gözləmə müddətində. Kənarlaşdırılmamış təchizatçı 5 iş günlük gözləmə müddətində satınalan təşkilata şikayət verə bilər. Təşkilat şikayəti 5 iş günü ərzində araşdırıb qərar qəbul edir.
- Kənarlaşdırılmış və ya iştirak etməmiş təchizatçı. Müqavilə qüvvəyə minənə qədər, hüququnun pozulduğunu bildiyi gündən 15 iş günü ərzində şikayət verə bilər. Şikayətə 10 iş günü ərzində baxılır.
- Növbəti pillə. Satınalan təşkilatın qərarı ilə razı olmayan təchizatçı nəzarət orqanına, sonra isə məhkəməyə müraciət edə bilər.
Şikayət yazanda konkret olun: şərtlər toplusunun hansı bəndi pozulub, hansı sənəd və ya tarix bunu göstərir.
Tenderdə ən çox edilən səhvlər
- Təklifi son günə saxlamaq. Portalda texniki gecikmə və ya imza problemi olarsa, vaxt qalmır.
- Şərtlər toplusunu tam oxumamaq. Bir sənədin çatışmaması təklifi qiymət mərhələsinə çatmadan kənarlaşdırır.
- Təminatın müddətini səhv hesablamaq. Təminat təklifdən ən azı 30 iş günü çox qüvvədə olmalıdır.
- Qiyməti yanlış formada yazmaq: ƏDV daxil olub-olmadığını, vahid qiymət və ümumi məbləği şərtlər toplusundakı formaya uyğun göstərmək lazımdır.
- Yalnız qiymətə fokuslanmaq. Meyarlarda keyfiyyət və müddət varsa, ucuz amma zəif texniki təklif uduzur.
- Gözləmə müddətini qaçırmaq. Nəticə ilə razı deyilsinizsə, 5 iş günü çox tez keçir.
Tender işini harada öyrənmək olar?
Tender işi qanunu bilməklə yanaşı praktika tələb edir: şərtlər toplusunu oxumaq, sənədləri yığmaq, portalda təklif yükləmək, komissiya ilə yazışmaq. INNAB-ın Dövlət satınalmaları və tenderdə iştirak kursu həm satınalan təşkilat, həm də təchizatçı tərəfi üçün bu prosesi real nümunələrlə keçir.
Satınalma funksiyasını daha geniş görmək istəyirsinizsə, satınalma nədir yazımızda ehtiyacın müəyyənləşdirilməsindən təchizatçının qiymətləndirilməsinə qədər bütün proses izah olunub.
Tez-tez verilən suallar
Fərdi sahibkar tenderdə iştirak edə bilərmi?
Bəli. Təchizatçı hüquqi şəxs, fərdi sahibkar və ya fiziki şəxs ola bilər. VÖEN, portalda qeydiyyat və şərtlər toplusundakı uyğunluq tələbləri hamı üçün eynidir.
Tender elanlarını harada görmək olar?
Dövlət tenderlərinin hamısı etender.gov.az portalında dərc olunur. Portalda satınalan təşkilatların illik planlarına da baxmaq olar: bu, gələcək tenderlərə əvvəlcədən hazırlaşmağa imkan verir.
Kotirovka sorğusu ilə tender eyni şeydir?
Xeyr. Kotirovka sorğusu 100 000 manatdan az ehtimal olunan qiymətdə və bazarda hazır olan məhsul üçün tətbiq olunan sadə metoddur. Elan müddəti də qısadır: 10 iş günü. Açıq tenderdə isə bu müddət 15 iş günündən başlayır.
Ən aşağı qiymət həmişə qalib gəlirmi?
Həmişə yox. Qalib şərtlər toplusundakı meyarlarla müəyyən olunur. Meyar yalnız qiymətdirsə, ən aşağı uyğun təklif qalib gəlir; keyfiyyət, müddət və ya texniki göstəricilər də varsa, nəticə dəyişə bilər.
