Mühasibat uçotu nədir: əsas anlayışlar və uçot dövrü

Mühasibat uçotu nədir və mühasibatlıq nədir?

Mühasibat uçotu müəssisənin təsərrüfat əməliyyatlarının sənədləşdirilməsi, pul ifadəsində qeydiyyatı, ümumiləşdirilməsi və hesabatlarda təqdim edilməsi sistemidir. Mal alınması, xidmət göstərilməsi və əmək haqqının hesablanması bu sistemdə fərqli hesablar üzrə qeydə alınır.

Bank hesabınızdakı qalıq müəssisənin qazancını təkbaşına göstərmir: həmin pulun bir hissəsi kredit və ya müştəri avansı ola bilər. Uçot vəsaitin mənbəyini, müəssisənin borclarını və fəaliyyətin nəticəsini ayırmağa imkan verir.

Gündəlik danışıqda mühasibatlıq sözü həm uçot fəaliyyətini, həm də onu yerinə yetirən bölməni ifadə edir. Məsələn, satış şöbəsi müştəri ilə razılaşmanı bağlayır, mühasibatlıq isə əməliyyatın sənədini, yaranan alacağı və sonrakı ödənişi əlaqələndirir. Mühasib məlumatın hansı hesaba və hansı dövrə aid olduğunu müəyyənləşdirir.

Praktik fərq belədir: bank çıxarışı pulun hərəkətini, uçot isə həmin hərəkətin iqtisadi mənasını göstərir. Təchizatçıya köçürmə əvvəlki borcu bağlaya, gələcək mal üçün avans yarada və ya alınmış xidmətin haqqını ödəyə bilər. Eyni məbləğ fərqli əməliyyatlarda fərqli müxabirləşmə tələb edir.

Mühasibat uçotu kimə lazımdır və növləri hansılardır?

Mühasibat uçotu rəhbərliyin qərar verməsi, investor və bankların müəssisəni qiymətləndirməsi, vergi orqanına təqdim edilən məlumatların əsaslandırılması üçün lazımdır. İstifadəçinin məqsədi dəyişdikcə eyni əməliyyat haqqında tələb etdiyi məlumat da dəyişir.

• Rəhbərlik məhsulun maya dəyərini, müştəri borclarını və ödəniş imkanlarını izləyir. Məsələn, satış artsa da alacaqlar yığılmırsa, təchizatçıya ödəniş çətinləşə bilər.
• İnvestor müəssisənin nəticələrini və resurslardan istifadəsini qiymətləndirir. Gəlirin artması ilə borcların artmasını birlikdə nəzərdən keçirir.
• Bank kreditin qaytarılması imkanını qiymətləndirərkən maliyyə vəziyyəti və pul axınları haqqında məlumatdan istifadə edir.
• Vergi orqanı vergi hesabatlarında göstərilən məlumatları yoxlayarkən müvafiq sənədləri və uçot qeydlərini nəzərdən keçirir.

Maliyyə uçotu əməliyyatları tətbiq olunan hesabat çərçivəsinə uyğun ümumiləşdirir və maliyyə hesabatlarının hazırlanmasına əsas yaradır. İdarəetmə uçotu isə daxili qərarlar üçün məhsul, şöbə və layihə üzrə məlumat verir. Məsələn, müəssisə ümumilikdə mənfəətli olduğu halda ayrıca məhsulun zərərlə satıldığını göstərə bilər.

Vergi uçotu vergi öhdəliklərinin müəyyənləşdirilməsi üçün aparılır və onun maliyyə uçotundan fərqlərini vergi uçotunun məqsədi və əsasları haqqında yazıda öyrənə bilərsiniz.

Bu istiqamətləri əlaqələndirmək üçün eyni satış sənədinə maliyyə uçotunda gəlir, idarəetmə uçotunda məhsul üzrə nəticə baxımından yanaşmaq olar. Sənədin ilkin məlumatı qorunur, təhlilin məqsədi və qruplaşdırılması isə dəyişir.

Mühasibat uçotunun əsasları və mühasibat tənliyi nədir?

Mühasibat uçotunun əsasları aktiv, öhdəlik, kapital, gəlir və xərc anlayışlarına, həmçinin Aktivlər = Öhdəliklər + Kapital tənliyinə söykənir. Tənlik müəssisənin resursları ilə həmin resurslara qarşı tələblər arasındakı əlaqəni göstərir.

• Aktiv keçmiş hadisələr nəticəsində müəssisənin nəzarət etdiyi iqtisadi resursdur. Bankdakı pul, mal ehtiyatı və müştəridən alınacaq məbləğ buna nümunədir.
• Öhdəlik keçmiş hadisələrdən yaranan, iqtisadi resursun ötürülməsini tələb edən mövcud borcdur. Təchizatçıya borc və hesablanmış əmək haqqı öhdəlik yaradır.
• Kapital aktivlərdən bütün öhdəliklər çıxıldıqdan sonra qalan paydır. Buraya sahibin qoyuluşu və yığılmış fəaliyyət nəticəsi daxil ola bilər.
• Gəlir sahibin kapital qoyuluşundan başqa, kapitalı artıran aktiv artımı və ya öhdəlik azalmasıdır. Göstərilmiş xidmət üzrə yaranan gəlir nümunədir.
• Xərc sahibə bölüşdürmədən başqa, kapitalı azaldan aktiv azalması və ya öhdəlik artımıdır. İstifadə olunmuş xidmət və inzibati əmək haqqı buna nümunədir.

Şərti nümunədə sahib müəssisəyə 10 000 manat qoyur, müəssisə isə bankdan 4 000 manat kredit alır. Digər əməliyyat olmadıqda tənlik belədir: 14 000 manat aktiv = 4 000 manat öhdəlik + 10 000 manat kapital. Kredit vəsaiti gəlir sayılmır, çünki onun qarşılığında qaytarılmalı borc yaranır.

Müəssisə həmin puldan 3 000 manatlıq mal alarsa, pul azalır, mal ehtiyatı artır və ümumi aktiv dəyişmir. Alınan malın hamısını dərhal xərc yazmaq bu fərqi itirər. Balans və mənfəət və zərər hesabatının əlaqəsi üçün maliyyə hesabatlarının əsas formaları haqqında izaha baxa bilərsiniz.

Debet, kredit və ikili yazılış necə işləyir?

İkili yazılış hər əməliyyatın ən azı iki hesaba, bərabər ümumi məbləğdə debet və kredit qeydləri ilə yazılmasıdır. Debet hesabın sol, kredit isə sağ tərəfidir; onların artım və ya azalma göstərməsi hesabın növündən asılıdır.

Hesab müəyyən aktiv, öhdəlik, kapital, gəlir və ya xərc üzrə hərəkətlərin toplandığı uçot vahididir. Hesablar planı istifadə olunan hesabları sistemləşdirir. Məsələn, kassa ilə bank hesabını ayrıca izləmək nağd pul qalığını bank qalığından ayırmağa imkan verir.

Əsas məntiqdə aktiv və xərc hesabları debetdə, öhdəlik, kapital və gəlir hesabları kreditdə artır; azalma qarşı tərəfdə göstərilir. Başlanğıcda debeti avtomatik pul daxilolması, krediti isə pul çıxışı kimi qəbul etməyin. Təchizatçı borcunun kreditdə artması hələ pul ödənilməsi demək deyil.

Aşağıdakı şərti nümunələrdə vergi və əlavə tutulmalar nəzərə alınmır, hər sətirdə göstərilən məbləğ debetə və kreditə eyni həcmdə yazılır.

Birinci əməliyyatda yalnız pulun yeri dəyişir. İkincidə aktivlə borc birlikdə artır. Üçüncüdə isə əmək haqqı ödənilmədən xərc və öhdəlik yaranır. Müxabirləşməni yoxlayarkən əvvəl iqtisadi hadisəni izah edin, sonra uyğun hesabları və onların dəyişmə istiqamətini seçin.

Mühasibat uçotu qaydaları və əsas prinsiplər hansılardır?

Mühasibat uçotu qaydaları tətbiq olunan qanun və standartlarla müəyyənləşir; hesablama metodu, fasiləsizlik və ehtiyatlılıq məlumatın hazırlanmasında əsas anlayışlardır. Gəlirlə əlaqəli xərclərin uyğun dövrdə tanınması da aktiv və öhdəliklərin tanınması məntiqinə əsaslanır.

• Hesablama metodu: hadisənin təsiri yalnız pul ödənəndə deyil, aid olduğu dövrdə tanınır. Məsələn, dekabrda istifadə edilmiş, yanvarda ödəniləcək xidmət dekabr üzrə xərc və borc yarada bilər.
• Fasiləsizlik: hesabatlar adətən müəssisənin fəaliyyətini davam etdirəcəyi fərziyyəsi ilə hazırlanır. Ləğvetmə niyyəti və ya zərurəti olduqda fərqli hazırlama əsası tələb oluna bilər.
• Ehtiyatlılıq: qeyri-müəyyənlik şəraitində qiymətləndirmələr diqqətlə aparılır. Bu yanaşma aktivləri şişirtməyə də, xərcləri qəsdən artıq göstərməyə də əsas vermir.
• Uyğunluq: mal satışında gəlirlə birlikdə satılmış malın dəyəri xərc kimi tanına bilər. Bununla belə, uyğunluq naminə aktiv tərifinə cavab verməyən məbləği balansda saxlamaq olmaz.

Bu fərqlər IFRS Fondunun Konseptual Əsas səhifəsində izah olunur. Praktikada, məsələn, gələcək satış ümidi ilə istənilən xərci aktivləşdirmək uyğunluq anlayışının düzgün tətbiqi sayılmır.

Azərbaycanda hüquqi baza “Mühasibat uçotu haqqında” Qanundur. Qanun ictimai əhəmiyyətli qurumlar üçün MHBS-ni, digər sahibkarlıq kateqoriyaları üçün isə müvafiq seçim və tələblər daxilində Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün MHBS-ni və uçot qaydalarını nəzərdə tutur. Mikro subyektlər üçün ayrıca uçot qaydaları və standart seçimi imkanları mövcuddur.

Standart seçərkən müəssisənin kateqoriyasını, ictimai əhəmiyyətli qurum olub-olmadığını və xüsusi tələbləri yoxlayın. Köhnə materialdakı kommersiya təşkilatları üçün milli standartlara istinadı avtomatik cari tələb kimi götürməyin; müəssisəyə aid qüvvədə olan hüquqi çərçivəni əsaslandırın.

Uçot dövrü hansı addımlardan ibarətdir?

Uçot dövrü ilkin sənədin işlənməsi, jurnal qeydi, baş kitaba köçürmə, sınaq balansı, düzəlişlər, hesabatların hazırlanması və bağlanış mərhələlərindən ibarətdir. Hər mərhələ əvvəlki məlumatı yoxlayaraq növbəti mərhələyə ötürür.

1. İlkin sənədi yoxlayın. Mal alışında alış sənədini, təhvil məlumatını və müqavilə şərtlərini tutuşdurun. Məbləğlə yanaşı əməliyyatın tarixi və tərəfləri də uyğun gəlməlidir.
2. Jurnal qeydi hazırlayın. Əməliyyatı tarix ardıcıllığı ilə, sənəd istinadı və debet-kredit bölgüsü ilə yazın. Sonrakı yoxlamada qeyddən sənədə qayıtmaq mümkün olmalıdır.
3. Baş kitabda ümumiləşdirin. Qeydləri hesablar üzrə toplayın. Təchizatçı borcunun qalığına həm yeni alışların, həm də edilmiş ödənişlərin təsirini daxil edin.
4. Sınaq balansını çıxarın. Hesab qalıqlarının debet və kredit yekunlarını müqayisə edin. Uyğunsuzluq varsa, köçürmə və toplama səhvlərini araşdırın.
5. Düzəlişləri aparın. Hesablanmamış xərcləri, amortizasiyanı və dövrə aid digər düzəlişləri yoxlayın. Sonra düzəliş edilmiş sınaq balansını hazırlayın.
6. Hesabatları tərtib edin. Düzəliş edilmiş məlumatları tətbiq olunan çərçivəyə uyğun maliyyə hesabatlarında ümumiləşdirin. Eyni hesabın hesabatdakı təsnifatını ardıcıl saxlayın.
7. Bağlanışı tamamlayın. Müvafiq dövrün gəlir və xərc hesablarını bağlayın, davam edən hesabların qalıqlarını növbəti dövrə daşıyın. Bağlanış sənədlərin silinməsi demək deyil.

Sınaq balansının bərabərliyi bütün əməliyyatların düzgünlüyünü təsdiqləmir. Mal alışı həm debetdən, həm kreditdən tam buraxılıbsa, yekunlar yenə bərabər qala bilər. Buna görə sənədlərlə tutuşdurma, bank qalığının üzləşdirilməsi və təchizatçı borclarının yoxlanması ayrıca aparılır.

Audit zamanı əməliyyatın hesabatdan baş kitaba, oradan ilkin sənədə qədər izlənə bilməsi yoxlamanı asanlaşdırır. Məsələn, sənəd nömrəsi qeyddə saxlanılıbsa, borcun hansı alışdan yarandığını müəyyənləşdirmək mümkündür.

Mühasiblik nədir və mühasibat uçotunu sıfırdan necə öyrənmək olar?

Mühasiblik uçot əməliyyatlarını sənədlərə və tətbiq olunan qaydalara əsasən işləmək fəaliyyətidir; onu öyrənməyə hesab növləri, ikili yazılış və tam uçot dövründən başlamaq məqsədəuyğundur. Proqram seçimini isə yerinə yetirəcəyiniz əməliyyatlarla əlaqələndirin.

Əvvəl sadə alış, satış, bank köçürməsi və əmək haqqı hesablanması üzrə nümunələr qurun. Hər əməliyyatda hansı aktivin, borcun və ya nəticənin dəyişdiyini yazın. Sonra həmin qeydlərdən hesab qalıqlarını çıxarın və sınaq balansını hazırlayın. Bu ardıcıllıq səhvin mənbəyini görməyə kömək edir.

Excel (xüsusən SUMIFS və axtarış formulları) başlanğıc məşqlərdə jurnal və hesab qalıqlarını görünən cədvəllərlə izləmək üçün əlverişlidir. Sənəd dövriyyəsini və proqram daxilində əməliyyatların işlənməsini öyrənərkən isə 1C proqramının mühasibatda tətbiqi ilə tanış ola bilərsiniz. Seçimdə sənəd həcmini, istifadəçi sayını və tələb olunan nəzarət imkanlarını müqayisə edin.

Əsas anlayışları sistemləşdirmək istəyirsinizsə, INNAB-ın mühasibat uçotu təlimində aktiv və passiv hesablar, debet-kredit, kassa və bank əməliyyatları, ehtiyatlar və əmək haqqı mövzuları üzrə praktiki biliklər təqdim olunur.

Uçot məntiqini proqramda tətbiq etmək məqsədiniz varsa, mühasibat uçotu və 1C təlimi nəzəri əsasları 1C-də praktiki əməliyyatlarla birləşdirir. Daha geniş peşə tələbləri ayrıca mühasib olmaq üçün tələb olunan biliklər mövzusunda izah edilir.

Tez-tez verilən suallar

Başlanğıcda ən çox qarışdırılan məqamlar pul ilə gəlirin, debet ilə daxilolmanın və uçot ilə auditin fərqidir. Aşağıdakı nümunələr bu anlayışları ayırmağa kömək edir.

Bank hesabına daxil olan hər məbləğ gəlirdirmi?

Xeyr. Kredit alındıqda bankdakı pul və borc birlikdə artır. Müştəridən avans alındıqda da gəlirin tanınması üçün müvafiq şərtlər ayrıca qiymətləndirilir.

Debet həmişə artım deməkdirmi?

Xeyr. Aktiv hesabının debeti adətən artımı göstərir, təchizatçı borcunun debeti isə borcu azalda bilər. Əvvəl hesabın növünü müəyyənləşdirin.

Mal alınan kimi xərc yaranırmı?

Satış üçün alınmış mal adətən əvvəl ehtiyat kimi uçota alınır. Satıldıqda onun dəyəri müvafiq xərcə keçirilir; malın alınması ilə pulun ödənilməsi də ayrı hadisələr ola bilər.

Mühasibat uçotu ilə auditin fərqi nədir?

Uçot əməliyyatların qeydə alınmasını və hesabatların hazırlanmasını təmin edir. Maliyyə hesabatlarının auditi isə həmin hesabatların tətbiq olunan çərçivəyə uyğunluğuna dair auditor rəyinin formalaşdırılması prosesidir.

Proqram düzgün müxabirləşməni özü təmin edirmi?

Avtomatlaşdırma təkrarlanan qeydləri asanlaşdırır, lakin yanlış sənəd növü və ya hesab seçimi səhv nəticə yarada bilər. Məsələn, avansın satış kimi daxil edilməsi gəlirin yanlış tanınmasına səbəb ola bilər.